ડા ક ટ ર ની ડા ય રી

  
કો ઈ ગઝલ વાંચું છું ત્યારે ડા. ભરત યાદ આવી જાય છે. ૧૯૭૫ના દિવસો હતા. એક મધરાતે એણે મારી પાસે આવીને કાં હતું, ‘મારે પણ એક ગઝલ લખવી છે.’ ભરત એ વખતે માત્ર મેડિકલ સ્ટુડન્ટ જ હતો. ડા. ભરત બન્યો ન હતો. અને હું પણ.
સેકન્ડ એમ.બી.બી.એસ.ના હળવાશભયા વાસંતી દિવસો હતા. આ એક વષ તબીબી વિદ્યાશાખામાં તદ્દન તણાવરહિત વષ ગણાય છે. આમ તો એક વષ અમારા માટે દોઢ વષનું હોય છે. હવે કદાચ ‘સિલેબસ’માં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. પણ અમારા જમાનામાં સેકન્ડ એમ.બી.બી.એસ.નું દોઢ વષ એટલે મોજ-મસ્તી કરવાનો સમય, ફિલ્મો જોવાનો સમય, પાટીઓ માણવાનો અને ફલટિ્રગ કરવાનો સમય, પોતાના અંગત શોખને પૂરા કરવાનો સમય.

મારો અંગત શોખ એ સમયે પણ સાહિત્ય હતો. અમારી મેડિકલ કાલેજમાં એ વખતે અમે એક ભીઁતપત્ર (વાલ મેગેઝીન) ચલાવતા હતા. મેડિકલ સ્ટુડન્ટસમાંથી જેને-જેને કવિતા લખવાનો શોખ અને આવડત હોય એની રચનાઓ આ ભીઁતપત્રમાં સમાવેશ પામતી હતી. એનું સંપાદન હું કરતો હતો. એ ભીઁતપત્ર પખવાડિક હતું.
એક કવિ કરસન ડાભી હતા જે માધવ રામાનુજની શૈલીમાં ગીતો લખતા હતા. દેખાવમાં અને વસ્ત્રપરિધાનમાં પણ એ માધવભાઈનું અનુકરણ કરતા હતા. અમે એમને ક.ક.ડા.ના ટૂંકાક્ષરી નામે બોલાવતા હતા. બિચારો ભોળિયો જીવ. રાજીનો રેડ થઈ જતો. એક હષદ લશ્કરી હતા. મૂળે નાટકનો જીવ. સ્ટેજ ગજવી મૂકતા. પણ સાથે-સાથે કવિતાઓ ઉપર પણ હાથ અજમાવતા રહેતા. હાલમાં તેઓ રાજકોટમાં છે. એક બિમલ બૂચ હતો. મારો રૂમ પાટ્રનર. સારી કવિતાઓ લખી જાણતો હતો. અંદરથી ચોટ ખાધેલો જીવ હતો. અત્યારે એ પણ રાજકોટમાં છે. ચોટ રૂઝાઈ ગઈ છે અને કવિતા ભુલાઈ ગઈ છે. હું પોતે ગઝલ લખતો હતો.

અમારા બધામાં તદ્દન અ-કવિ ગણાય એવો ભરત હતો. સાહિત્યને લાગે-વળગે છે, ત્યાં સુધી એ તદ્દન જડભરત હતો. એણે જિંદગીમાં એક પણ કવિતા વાંચી પણ નહીઁ હોય! એ માણસ અચાનક રાત્્રો એક વાગ્યે દૃઢ નિધાર જાહેર કરે કે ‘મારે કવિતા લખવી છે’ ત્યારે મહાત્મા ગાંધીજી બામ્બ ફોડવાની જાહેરાત કરે અને જે ખળભળાટ જાગે એવો જ માહોલ અમારા નાનકડા સાહિત્ય વતુળમાં થઈ ગયો.
મેં એને ટાળવા માટે મોટું બગાસું ખાધું, ‘ભલે, લખ કવિતા. આપણે એ વાંચ્યા પછી વિચારીશું કે એને લેવી કે નહીઁ!’

‘લેવી તો પડશે જ!’ ભરતના અવાજમાં દુરાગ્રહ હતો, જે અમારી ગાઢ મૈત્રીમાંથી પેદા થયેલો હતો, ‘અને મને ક્યાં લખતાં-બખતાં આવડે છે! કવિતા તો તારે જ લખી આપવાની છે! પછી મારા નામે છાપવાની છે!’
‘એ નહીઁ બને, ભરત! આપણે મિત્રો ખરા, પણ સાહિત્યમાં આવી ચોરીને હું કદિયે ચલાવી ન લઉં. તું જાતે લખવાનો પ્રયત્ન કર. જો તારંુ લખાણ નબળું હશે, તો હું મઠારી જરૂર આપીશ, બાકી…’

ભરત રીસાઈ ગયો. અમે રાતના અઢી વાગ્યા સુધી જાગતા રાા અને કાડ્રબોડ્ર ઉપર સુંદર, મરોડદાર હસ્તાક્ષરોમાં અમારી કાચી-પાકી કૃતિઓને શબ્દદેહ આપતા રાા. બે-ત્રણ ગઝલો, બે-ત્રણ ગીત, એકાદ સોનેટ, એક-બે અછાંદસ રચનાઓ! વચ્ચે જ્યાં-જ્યાં ખાલી જગ્યા બચે, ત્યાં હાઇકુ અને સુવિચારો મૂકી દેતા! મારા અક્ષરો એ વખતે અત્યારના કરતાં ઘણા સારા, એટલે હસ્તલિખિત અંક તૈયાર કરવાનું કામ મોટા ભાગે મારા ઉપર જ આવતું. દર પંદર દિવસે આવતી આ એક રાતિ્ર અમે મન ભરીને માણતા હતા.
પખવાડિયા પછી ભરત રાજકોટ જઈને પાછો આવ્યો, ત્યારે એના હાથમાં એક ફક્કડ ગઝલ તૈયાર હતી, ‘લે, વાંચ અને પછી તારામાં તાકાત હોય તો એને રદ કરી બતાવ!’

મેં ગઝલ વાંચી. છક્ક થઈ ગયો. ઝીણી આંખ કરીને પૂછયું, ‘કોણે લખી આપી?’
‘કોઈએ નહીઁ. મેં જાતે લખી છે! છાપવી છે કે નહીઁ?’
‘બાપા કહીને છાપવી પડશે!’
જડ-ભરતની એ સુંદર ગઝલ જ્યારે મેડિકલ કાલેજની ભીઁત ઉપર બિરાજમાન થઈ, એ દિવસે ચમત્કાર સજાયો. છોકરાઓ ખરા જ, પણ કાલેજની છોકરીઓ પણ એની પાછળ ઘેલી થઈ. જિંદગીમાં પહેલીવાર મને કોઈ કવિની ઇષા આવી!
પંદર દિવસ પછીના અંક માટે ભરતની કવિતા માટે જબરદસ્ત માગ ઊઠી હતી. મેં પણ ઉઘરાણી શરૂ કરી. એણે ઠંડે કલેજે વાયદો કયો, ‘હમણાં એ શક્ય નથી. શનિ-રવિની રજાઓમાં રાજકોટ જાઉં ત્યારે ગઝલ લખાશે!’

હું ચોંક્યો, ‘ભરત, ક્યાંકથી તફડંચી તો નથી કરતો ને?’
‘કેમ?’ એ ભડક્યો, ‘તને કેમ એવું લાગે છે?’
‘તારી વાત પરથી. કેસર કેરી સોરઠમાં જ પાકે, તમાકુનો સારો પાક ચરોતરમાં જ થાય, પણ ગઝલ માત્ર રાજકોટની ભૂમિમાં જ નીપજે એવું ક્યાં લખેલું છે? અને જો, એક-બે વાત સમજી લે, તું કોઈ બીજાની કાવ્યરચના એની જાણ બહાર ઉઠાવી લાવતો હોઈશ અને પેલાને જો ગંધ આવી જશે તો તારી ઉપર દાવો માંડી શકશે.’
એ ગભરાયો, પણ પછી તરત જ સ્વસ્થ થઈ ગયો, ‘કોઈ એવો દાવો-ફાવો નહીઁ માંડે! એને તો આ કવિતાઓની પડીયે નથી!’
મને લાગ્યું કે હવે ભરત સહેજ કૂણો પડયે છે. સાચી વાત કઢાવવાનો કદાચ આ જ મોકો છે. મેં નરમાશથી પૂછયું, ‘એ જે હોય તે, પણ મને તો સાચી વાત જણાવ, કોની ગઝલ તું ચોરી લાવે છે?’

‘ચોરી નથી લાવતો! વાત એમ છે કે રાજકોટમાં મારા ઘરની બાજુુુમાં જ એક કાકા રહે છે. બહુ ધૂની માણસ છે. આખો દિવસ કવિતાઓ જ લખ્યા કરે છે. લખે અને ડૂચો વાળીને કચરાટોપલીમાં ફેંકે! આવા પાંચ-સાત ડૂચાઓ ફેંકાય, ત્યારે એક ગઝલ એમના સ્તર પ્રમાણેની રચાય! મેં એમનાં પત્નીને સાધ્યાં છે, હું જે ગઝલ લઈ આવું છું એ તો પેલા કાકાએ ફેંકી દીધેલા ડૂચા છે!’
‘તને એ કાકાનું નામ શું છે એ ખબર છે?’

‘ના રે! મારે ને કવિતાને શી લેવા-દેવી?’ ભરતના જવાબમાં કોરી અલિપ્તતા ઝલકતી હતી. એની બે-ચાર ગઝલો સ્વીકાયા પછી મને માહિતી સાંપડી કે એની ગઝલોનું મૂળ જન્મસ્થાન ‘ઘાયલ’ સાહેબ હતા. ગુજરાતી ભાષાના સમથ ગઝલકાર અમૃત ‘ઘાયલ’.
જિંદગીના એ ગુલાબી મુકામે જાણ્યે-અજાણ્યે પણ ઘાયલસાહેબની રચનાઓનું સંપાદન કરવાનો મને મોકો મળ્યો, એ વાતનો સાચો જશ ડા. ભરતને જાય છે! ભરત આગળ જતાં કન્સલ્ટન્ટ બન્યો, જિંદગી પાસેથી એણે ઘણી મોટી અપેક્ષાઓ રાખી હતી, જેમાં એ ભયાનક રીતે નિષ્ફળ ગયો. પાંચેક વષ પહેલાં હતાશાને કારણે એણે આપઘાત કરી લીધો. આ જગતમાં ગઝલ ઊછીની મેળવી શકાય છે, પણ ઊછીના શ્વાસો ક્યાં મળે છે!
શીષક પંકિ્ત : અમૃત ઘાયલ
 …” http://www.divyabha skar.co.in/ magazines/ kalash/kalash_ 02.asp
  
 

This entry was posted in ગમતાનો ગુલાલ. Bookmark the permalink.

2 Responses to ડા ક ટ ર ની ડા ય રી

  1. જશવંત says:

    ડોક્ટર સાહેબ આવા અંગત અનુભવની ડાયરી લખવાનું ચાલુ રાખજો. બહુ મજાની અને ચોટ વાળી વાત બની છે.

  2. dineshjk says:

    જો આ સત્ય હોય તો ઘણું જ ભયંકર સત્ય છે. આશા છે લેખકનો મિત્ર ભરતભાઇ ઊછીના શ્વાસ લેવા જેટલો કાયર નહીં હોય અને જે સાહજીકતાથી લેખકે ભરતભાઇના જીવનના બે પ્રસંગો વચ્ચે પ્રાસ બેસાડ્યો છે તે ન પણ હોય.

    દિનેશ કારીઆ
    અનુસ્નાતક ગણિતશાસ્ત્ર વિભાગ
    સરદાર પટેલ યુનિવર્સીટી
    વલ્લભ વિદ્યાનગર

Comments are closed.