પ્રકરણ – 7 સંકલ્પ શક્તિ

ઢળતી ઉંમર નો એક ગેરફાયદો છે સ્મૃતિ વિસ્મરણ અને આ વિસ્મરણ કે ભુલી જવાની આદત મહદ્ અંશે વૃધ્ધવસ્થાના ઘણાં અકસ્માતો કરાવે છે. સંશોધનો એમ પણ કહે છે. કે ખેંચેલા રબર ને છોડી દો તો તેની પાછા સંકોચાવાની સ્થિતિમાં 5 થી 7 % ઘટાડો આવે છે. તેવુ જ મન નું પણ છે તે જો ઉપયોગમાં ન લેવાય તો અથવા ખેંચેલુ ન રાખવા માં આવે તો તેની સંકાચન શક્તિ ખોવા માંડે છે.

મનૌ વૈજ્ઞાનિકો આ ઘટના ને એમ કહે છે કે જેમ શરીર ને કસરતો થી ચુસ્ત રાખી શકાય તેજ રીતે મન ને પણ ચુસ્ત રાખી શકાય… અમારા શારદાબા ને કયારેય તેમના 75 માં વર્ષે તેમના કુટુંબ ના વંશવેલા વિશે પુછો તો… દરેક પ્રપૌત્ર, પ્રપૌત્રી નો નામ યાદ, તેમની જન્મ તારીખો યાદ અને તેની ભાવતી વાનગીઓ પણ યાદ…. કયારે જમાઈઓ પુછે પણ ખરા કે બા તમારો અગીયાર નો વસ્તાર…. અને દરેક ને ત્યાં બે અને એ બે ના દરેક ને ત્યાં બે એ દરેક ની વિગતો Family Tree યાદ રાખવી એ અઘરુ કામ નથીપ તે તેમના આનંદનો અને પ્રિય વિષય છે. વળી ભજનાં, સ્તવનો અને પ્રભુ સ્તુતિઓ સંપુર્ણ કંઠસ્થ… ચોપડી ની જરુર જ નહીં. બધા કહે શારદા બા નું કોમ્પ્યુટર એવર રેડી… સ્વીચ દાબવા ની જરુર જ નહીં… પ્રસંગ સ્થળ અને સમય મુજબના એ ગીત સુંદર રીતે રજુ કરી શકતા.ગંગા સતિ એ ગાયુ હતુ ને કે 

મેરુ તો ડગે પણ જેના મન ના ડગે રે……

મરને ભાંગી પડે રે બ્રહ્માંડ રે…… 

મનની સ્થિરતા હોવી એ જીવન વિકાસ નું લક્ષણ છે. નાની બાબતમાં આપણુ મન હાલી ઉઠે, ત્રાસી ઉઠે કે પોકારી ઉઠે તે અધકચરા પણાની નિશાન છે. કહે છે. ન્યુટન સ્થિર મગજથી કલાકો વિચારી શકતા હતા. ચિંતન કરી શકતા હતા. તેઓ સ્પષ્ટ માનતા હતા કે મન એ ચંચળ હોય છે… તે હંમેશા નિયમન ની નીચે રહેવુ જોઈએ…. પરંતુ તં હંમેશા નિયમો તોડવા માં માનતુ હોય છે. નોકર હોવા છતા માલીક બનવા ઝઝુમતુ હોય છે…. તેને હંમેશા કાર્યરત રાખી નિયંત્રણમાં રાખવું.

આ નિયંત્રણ માટે સતત પ્રાર્થના , ધ્યાન, જાપ, ભજન, પૂજન અર્ચન જે કંઈ આપણી વૃત્તિને અને શરીરને અનુકુળ હોય તે રીતે સ્વીકારવા જોઈએ….

 મારા બા ની વાત કરું તો તે કહે ધર્મ એટલે નિયમિતતા અને તે નિયમિતતા પહેલા જાગૃતિ માં અને પછી અજાગૃતિ માં આવે… પહેલા એક માળા ગણતા અર્ધો કલાક થાય પણ જેમ ટેવ પડતી ગઈ તેમ ઝડપ વદતી ગઈ અને પછી તો નવ માળા એક કલાક માં થાય… અને વર્ષો બાદ તેમનાં શ્ર્વાસે શ્ર્વાસે હરિનું નામ… એક ક્ષણના પણ પ્રમાદ નહીં… આ મગજને નવરુ ન પડવા દેવા માટેનું ઉત્તમ જ્ઞાન… 

એક વાણીયા ને એક જીન વર્યો એ કહે તમે જે કામ છે તે હું કરું પણ મને સતત કાર્યરત રાખવાને નહીંતર હું તમને કરવા ન દઉં… હવે વાણીયો આખા દિવસમાં કેટલુ કામ કરે ? જા પાણી ભરી આવ કપડા ધોઈ દે… વાસણ કરી દે… પણ પાંચ કલાકમાં બધી કામ થઈ ગયુ… એટલે કહે હવે હું તને જયાં સુધી ધાંટો ન પાડુ ત્યાં સુધી પેલા ઝાડ ઉપર પાંદડા ગણ… તો વળી રાત્રે હુકમ કરે હું ઉઠુ નહીં ત્યાં સુધી આકાશ ના તારા ગણ… બસ આ મન આવુ જીન છે. તેને માલીક થવુ ગમતુ હોય છે પમ તે નોકર છે અને તેને નોકર રાખવામાં જ આપણુ શ્રેય છે. 

કવિ મકરંદે ગાયુ છે કે 

રોજિંદી દુનિયા છો માંગે હિસાબ

ભલે રોકે ઘડિયાળ નો કાંટો

આધે ના તારા ના ચમકારે ચમકારે

બ્રહ્માંડે મારી આવ આંટો

કિરણો નો કયાંય છે કિનારો

વૈરાગી નો બાજે બાજે એકતારો…. 

કવિ બહુજ હલકાઈ થી ભુલા પડેલા માનવને કહે છે. બ્રહ્માંડ માં તારાના અજમાળે મારી આવ આંટો પણ.. નથી ઉડવા માટે તેની પાસે પાંખો… કવિ માટે તો કહે છે. બ્રહ્માંડ તો પીડ માં છે. બહાર ઉડવા ન માંડે તેથી તે મન ને અંતર માં વાળવાનું છે. જયારે પણ મન મજબુત થશે ત્યારે આંતરિક ઉડ્ડયનો વધુ થશે.

શ્રી મોટા કહેતા હતા કે

માનવી જેવા વિચારો કરે તેવા વિચારો ના આંદોલનો, મોજાં, સ્વાભાવિક રીતે જ એની આજુબાજુ માં પ્રસરતા હોય છે. જૈન તિર્થંકરો જયારે ધ્યાનસ્થ હોય ત્યારે તેમની આસપાસ સાપ ના દર થાય. કીડી ઓનાં ઘર થાય પંખી ઓના માળા બંધાય… અને આંખે ઉપર જાળીઓ બંધાયપરંતુ આમ થવાની ઘરના પાછળ તેમના મનમાં ચાલતા અહિંસક શાંત અને કરુણા મય વિચારો મુખ્ય કારણભુત હોય છે.

ઘણા સાધુ અને સંત માણસો આ વિચારો અંતરંગ ને પામી જતા હોય છે તેમને હિંસક વિચારવાળો માણસ પણ પીડા આપતો હોય છે. મન માં છુરી અને મુખમાં રામ વાળા માણસો ને શ્ર્વાન અને નાના બાળકો સહજ રીતે ઓળખી જતા હશે તેનુ કારણ પણ આવુ જ કંઈ હશે ને ?

આખી વાત નો સારંશ એ છે કે નિવૃત્ત જીવનનો મોટો દુશ્મન છે મન અને સવાયો દોસ્ત પણ છે મન તેને નિયમન માં લાવવા શરુઆતમાં કડક થવુ પડશે પણ એ જયારે નિયમન માં હશે તો તે અંદર ના બ્રહ્મ સુધી લઈ જશે. જો તેને રેઢું મુકી દીધું. તો તે અકસ્માતો કરાવ્યા વિના નહીં રહે અને પેલા જીન ની વાતોમાં આવે છે તેમ જો તેને કામ ન સોંપાય તો તે તમને નુકશાન કરી શકે છે. જયારે નોકરી-ધંધો કરતા હતા ત્યારે જેવુ નિયમિત જીવતા હતા તેવુ નિયમિત જીવન જીવવા સમય ના કોચલા ઓમાં નવા ગમતા કામો ગોઠવવા એ એક કળા છે. કોમ્પ્યુટરની ભાષામાં જો કહું તો પ્રોગ્રામ લખવો પડશે અને પછી તે પ્રમાણે સક્રિય થવુ પડશે.

વાત કરું અમારા હરિકાકાની. નિશાળે નિવૃત્તિ આપી આવકો ની જરુર નહીં છતા… નિવૃત્તિ પછી નવો વ્યવસ્ય શોધ્યો જરુરિયાત મંદો ને વિના પૈસે જ્ઞાન પીરસવાનો…. એટલે સવાર પડે અને સ્કુલે જવાના સમયે તૈયાર તેમના સ્ટડી રુમ માં જાય અને.. કોમ્પ્યુટર ના ગુગલ વિભાગ ને ખોલે… તેમના ગમતો વિષય શિક્ષણ અને તેને લગતા દેશ વિદેશમાં ચાલતા કામોની શોધ ખોળ કરે… અને દર 45 મીનેટે એલાર્મ વાગે અને તેમનો વિષય બદલે….

કાકી કહે વળી નવુ શું તુત કાઢયું ? તો કહે જો તારા રસોડામાં હું આવીશ તો તે તને ગમવાનું નથી. હું મારી નિયમિત જિંદગી માં જુદા પ્રકાર ની મને ગમતી તાજગી લાવવા મથુ છું… આ ઘડીયાળ નું એલાર્મ ડંકા વગાડી મને સંતુલીત કરે છે… અને કોઈ ને પણ નડ્યા વિના હું મને જે જાણવુ છે તે આ ગુગલ દોસ્ત પાસેથી મેળવી લઉં છું.

એમ કરતા કરતા વીકોપીડીયા ઉપર લખતા ગયા… અને આજે હરિકાકા ઘણા બધા નેટ મિત્રોના માનીતા ગુરુ બન્યા… તેમને કદી સમય જતો નથી ની ફરિયાદ અને નથી નિવૃત્તિ બના બોરીયત નો કોથળો….

ઉપરોકત ટાંકેલી દરેક વાતો નો અંત એક જ છે… સંકલ્પ શક્તિ કેળવવી પડે છે. તે એક વ્યાયામ છે. તમારા વિચારો ને ચકાસો સત્યને દ્રઢતાથી વળગો અને પછી ગમે તેવી વિચારોના પર પોટા આવે તેને ન ગાંઠો ખબર પડી કે સૂર્ય પૂર્વમાં ઉગં… ઘ્રુવ નો તારો ઉત્તર માં જ હોય પછી તે સત્યનાં આધારે દિશા શોધવી કદી કઠીન ન બને.

ઇન્સ્ટાઇન એક વિજ્ઞાની મિત્ર બર્લિનના તેમના નિવાસસ્થાને મળવા આવ્યા હતા. વાતચીત દરમ્યાન બન્ને મિત્રો એ પોટ્સડેમ પુલ પાસે આવેલી એક વેધશાળા જોવા જવાનું વિચાર્યું. તેનો દિવસ અને સમય નક્કી કર્યા બાદ પુલના અમુક છેડે ભેગા થવાનું ઠરાવ્યું.

પેલા મિત્ર બર્લિન શહેરના અજાણ્યા હતા. પોતાની મુશ્કેલી જણાવતાં એમણે કહ્યું, “કદાચ હું ઠરાવેલા સમયે ન પહોંચી શકું તો?”

આઇન્સ્ટાઇનઃ “અરે! તેથી શો ફેર પડવાનો હતો? તમારી રાહ જોતો પુલનાં છેડે ઊભો રહીશ.”

મિત્રને સંકોચ થયોઃ “એમ તો તમારો ઘણો સમય બગડે.”

આઇન્સ્ટાઇનઃ “મારા સમયની ચિંતા ન કરો, જે જાતનું કામ હું રોજ કરું છું તે હું ગમે ત્યાં કરી શકું તેમ છું.”

એ જવાબથી પણ મિત્ર ને સંતોષ ન થયો. વિવેક ખાતર આઇન્સ્ટાઇન આમ કહેતા હશે એમ માની તેમણે પૂછ્યું: ” ત્યાં પુલના છેડે ઊભા ઊભા તમારું રોજિંદુ કામ તમે કેવી રીતે કરી શકો, તે મને સમજાતું નથી!”

આઇન્સ્ટાઇને હસતા હસતા કહ્યું: ” અરે, એ તો સાવ સહેલુ છે. અભ્યાસખંડમાં બેસીને વિજ્ઞાનના કોયડાઓ પર જો હું ચિંતન કરી શક્તો હોઉ તો પોટ્સડેમ પુલને છેડે ઊભો ઊભો એ જાતનું ચિંતન કરવાને હું ઓછો શક્તિમાન છું એમ તમે શા માટે માનો છો?”

E mail from Ashok Kalia

 

This entry was posted in નિવૃત્તિ ની પ્રવૃત્. Bookmark the permalink.