વેરાન હરીયાળી-૧૪ – ડો. ઇન્દીરાબેન શાહ

 

૧૨ ઓગસ્ટે આખા દેશને સમાચાર મળી ગયા, બે દિવસમાં સ્વરાજ મળી જશે. આઝાદીની કપરી લડતનો અંત આવ્યો, બાપુની સત્યાગ્રહ લડતની જીત થઈ. જોકે ભાગલા તો થયા, બાપુના ઉપવાસની અસર ઝીણા પર ન થઇ અંગ્રેજોએ હિન્દુસ્તાન છોડ્યું પરન્તુ હિન્દુસ્તાનના ભાગલા પડ્યા.

૧૨મી તારીખથી જ ક્રિસ્ટીનાબેને આ શુભ સમાચારની પત્રિકાઓ છાપવાનું કામ શરૂ કરી દીધું હતું, પત્રિકાઓ ગામો ગામ પહોચાડવાનું કામ શંકર, રતનો અને તેના દોસ્તોએ ઉપાડી લીધું હતું. આમ ગામોગામ આઝાદી મળવાના ખુશખબર પહોંચી ગયા.

૧૪ઓગસ્ટની મધરાતે બન્ને દેશને આઝાદી મળી. પાકિસ્તાન પોતાનો સ્વાતંત્ર દિન ૧૪ ઓગસ્ટને ગણે છે, હિન્દુસ્તાન ૧૫ ઓગષ્ટ ગણે છે. જેલમાંથી સૌને રજા મળી, ધનજી માસ્તરને તો તેઓની સારી વર્તણુકના અનુસંધાનમાં વહેલી જ રજા મળી ગયેલી જ હતી, તેઓએ  અને ક્રિસ્ટીનાબેને મળી આઝાદીની ઉજવણીની રૂપરેખા તૈયાર કરી દીધી. શંકર, રતના અને મનહરની સાથે મિટીંગ કરી બધી કાર્યવાહી સમજાવી દીધી હતી.

જરખડાની આજુબાજુનાં ગામોનું કામ રતના અને તેના મિત્રોએ સંભાળી લીધું વડિયાની આજુબાજુના ગામોનું કામ શંકર અને તેના મિત્રોએ સંભાળી લીધું. આમ સૌને કામ સોંપાઇ ગયાં.

૧૪મીની રાતથી જ શંકરે પોતાનુ ટ્રેક્ટર શણગારવા માંડેલું, આસોપાલવનાં તોરણો ઘેર ઘેર થવા લાગેલાં, શંકરે આણંદથી લાવેલા રંગ બેરંગી કાગળોનાં તોરણ પણ રેવા અને તેની સહેલીઓએ કરવા માંડેલાં, કોઇ વળી કોતરણી કરી તોરણ બનાવતી તો કોઇ મોર પોપટ વગેરેનાં ચિત્રો દોરી શણગારતી, તો કોઇ રંગ બેરંગી પુષ્પોની વેલો બનાવતી, આમ મધરાત પહેલાં ભાત ભાતનાં તોરણો તૈયાર થઈ ગયાં.

શંકરે ટ્રેક્ટર સરસ શણગાર્યુ. ઓરડા ઓસરીમાં બેનો દિકરીઓના કામ ચાલુ જ હતાં, રેવા અને તેની સહેલીએ કેલેન્ડરના પુંઠા પર રંગ કરી તેના પર બાપુ, જવાહર અને સરદારનાં ચિત્રો ચોટાડ્યાં. શંકર અંદર ગયો તો ઓસરીમાં જ રેવા મળી.

રેવા કહે: ‘હારું થયું હું તને જ હાદ પાડવાની હતી.  આ અમારા ચીતર જોતો જા.’

શંકરઃ ‘ચીતર! લાય જોવા દે.’

રેવાઃ ‘જોવા દઉં પણ એક શરતે.’

શંકરઃ ‘શરત શેની! હાલ્ય બોલ્ય, શરત શી છે? મારે મોડું થાય છે.’

રેવાઃ ‘હાંભળ, ચીતરમા કંઇ ભૂલ હોય કે સુધારા કરવા જેવું જણાય તો કહી દેવાનું.’

શંકરઃ ‘હાલ્ય બઉ મોણ્ય નાખ્યા વિના ચીતર દેખાડ્ય.’

રેવા અંદર ગઈ ને બાપુ, સરદાર અને જવાહરનાં ચિત્રો લૈ બહાર આવી. એની પાછળ અમરત પણ આવી: ‘જો ભઇ, છોડીઓયે કેવું સરસ કામ કીધું છે!’

રેવાએ ચીત્રો શંકરના હાથમાં મૂક્યાં. શંકરે ચિત્રો જોયાં ને એ બોલ્યો: ‘બા છોડીઓએ કામ તો હારું કીધું છે.’ ને બા મલકાયાં.

શંકરઃ ‘પણ આ બાપુના ચહમાં ગોળ હોય ને દાંડી પાતળી હોય તો ચ્ય્મ?’

રેવાઃ ‘હા, તારી વાત હાચી અને આ સરદારને જો બરાબર છે? એમને બંડી પેરાવી તો ચ્ય્મ?’

શંકરઃ ‘હાચુ બંડી પેરાવ્ય. સરદાર બરાબર લાગશે બરાબરને, બા?’

અમરતઃ ‘હાઉ હાચુ અને ભઇ જવાહરને ચોયણું પેરાવે તો ચ્યમ?’

રેવાઃ તમે હાચું કીધું, ચોયણા, ઝભાને બંડીમાં જ જવાહરલાલ શોભે એ તો પરદેશમાં રહેલા એમને ધોતીયું ના શોભે.’

શંકરઃ ‘અલી, આપણા માસ્તરનું ચીતર ચ્યાં?’ આપણા જ જણને ચ્યમ ભુલાય? એમણે તો ચતુર્યાના દંડા ખાધા છે ને જેલમા ગોરા અમલદારોના જુલ્મ વેઠ્યા છે.’

રેવાઃ ‘મુઈ હું ભુલી જ ગૈ, હારું થયું તમે બતાયું તે, નહિ તો કાલ્ય આપણો ફજેતો જ થાત. હવાર પે’લાં એને કોટ, પાટલુન ને ગાંધી ટોપી પેરાવી ચીતરી દઉં.’

આમ મધરાત થતાં બધાં ચિત્રો, તોરણો વગેરે તૈયાર થઇ ગયાં. શંકર અને તેના દોસ્તોએ ઘેર ઘેર જૈ  જેને જરૂર હતી તેને તોરણો વગેરે આપ્યાં ને ક્યાં લગાવવાં એ સમજાવી દીધું. સૌને વાહનો અને ઘર શણગારવામાં મદદ કરી. કોઇએ તો વળી બળદો અને ગાયોને પણ શણગાર્યાં, તેમની પીઠ પર ભરત ભરેલા ચાકળા મૂકેલા, ગળામાં ઘુઘરમાળાઓ પહેરાવેલી. આમ ૧૪મીની આખી રાત વડિયાના યુવાન ભાઇઓ તથા બેન દિકરીઓએ સવારની તૈયારીમાં ગાળ્યા. કોઈની આંખમાં ઊંઘનું નામ નહિ.

શંકર જુવાનિયાઓને પોરો ચડાવતો અને રેવા યુવતીઓને. કોઇ કોઇ તો વળી મનોરંજન કરતી, ગીતો ગાતી હતી:

એ…આજ મારે આંગણીએ અવહરખનો

મારે હૈયે હરખ ના હમાય  રે

હુ તો ઘેલી થૈ આંગણાં લીપાવું રે..

આજ હુ બાયણે તોરણો બંધાઉ રે.

હરખે હાથિયા પુરાઉ રે..

 

તો અમરત ચા બનાવી બધાને આગ્રહ કરતી: ‘લો, બે ઘુંટડા હઉ પીઓ તો કામ હારું થાય. તો રૂડો વળી મોટેરાને ચલમ ભરી દેતો પણ ટકોર કરતો: ‘જો જો હોં આ છેલ્લી. બાપુએ વ્યસન છોડવાનું કીધું છે. કાલ્યે હઉએ બાધાઓ લેવી પડશે. આપણા ગામના માસ્તર સાહેબે આટલું સહ્યું, તો આપણે આટલું વ્યસન ન છોડી હકીયે?’

માવજીઃ ‘રૂડા કાલ્યની વ્યાત કાલ્યે અતારે તો આલ તો આ ઊંઘ ઊડે.’

આમ વાતોમાં ગામના મોટેરા અને યુવાનોના ઉલ્લાસ ઉંમંગમાં મધરાત થૈ તેની કોઇને ખબર ન રહી. શંકરે આણંદથી લાવેલો રેડિયો ટ્રેક્ટરની બેટરી સાથે જોડીને રાતના અગિયાર વાગ્યાનો ચાલુ કરી દીધો હતો ને બધા આઝાદીના સમાચાર સાંભળવા ને રેડિયોનું આ નવું વાજું માણવા એકકાન થઈ રહ્યા હતા.

સૌએ સાંભળ્યું: ‘દોઢસો વર્ષ બાદ અંગ્રેજોની પકડમાંથી આઝાદી મળી હતી, આઝાદી અમર રહો, જય હિંદ, જય ભારત, ભારત માતાની જય.’ સૌએ રેડિયાના અવાજ સાથે અવાજ પૂર્યો.

જન ગણ મન રાષ્ટ્રિય ગીત ગવાયું.

માસ્તરે બધાને ઊભા થવા ઇશારો કર્યો સૌએ ઊભા થઈ રાષ્ટ્ર્ને માન આપ્યું. સૌ સાથે ‘જયહિન્દ’ બોલી છૂટા પડ્યા.

શંકર ટ્રેક્ટર લૈ જરખડા જવા ઊપડ્યો. ત્યાં રતનો અને તેના મિત્રો રાહ જોતા ઊભા જ હતા. બધાએ શંકરના ટ્રેકટરને આસોપાલવનાં વધારે તોરણો બાંધ્યાં તો એક જણે લીમડાનાં તોરણો બાંધ્યાં. કોકે ટકોર કરી: ‘અલ્યા લીમડાનાં તોરણ ચ્યમ બાંધ્યાં?’

‘અમારા જમઇના ટ્રેકટરને  નજર ન લાગે એ હાટું.’

શંકરે સૌને બપોરની સભાની યાદી આપી ને વહેલાસર  વડિયા આવી જવા જણાવ્યું ને સૌ જુવાનિયાઓએ ઘેર ઘેર જઈ સૌને વહેલાસર વડિયે પહોંચી જવા નો સંદેશો વહેતો કર્યો. રતનો અને શંકર નાગજી કુબેરને ઘેર પહોંચ્યા. એ ઓસરીમાં જ હિંચકે બેઠા હતા, મનહર પણ ત્યાં જ હતો તેને પણ સભાના સંચાલનની જવાબદારી સોંપવામા આવી હતી. જમની પણ આંગણામાં સાથિયા કરવામાં પડેલી પણ પગ સંચાર સાંભળી ઊંચે જોઇ બોલી: ‘ અરે ભાઇ, આવ. રતનાભાઈ, આવો જુવો અમારું ઘર કેવું લાગે છે? કંઇ ખામી જણાતી હોય તો બોલો.’

શંકરઃ ‘મારા બનેવી ભણેલા તે તને બહુ હોશયાર બનાયી દીધી, પછી કંઇ કેવાપણું હોય?’

ત્યાં હિંચકેથી નાગજીભાઇ બોલ્યા: ‘આવ શંકર, જોજે સભાના મંડપમાં કાંઇ કચાસ ન રહે.’

શંકરઃ બાપા, હું અને રતનાભાઇ તમારી કને એની સલાહ લેવા જ આયા છીએ. તમે કહો તેમ બધું ગોઠવીએ. મંડપ તો બંધાઈ રહેવા આયો હશે.’

નાગજીભાઇઃ ‘થોડી પાટ્યો મંગાવી રાખી છે પાછળ વાડામાં જ છે, તમે બેઉ થઈ અત્તારે જ લૈ જાવ.’

‘બાપુ, હાલ તો મારે આણંદનો ફેરો કરવાનો છે એટલે પાછા ફરતાં લેતો જઈશ.’

જમની રસોડામાથી બાહર આવી બોલી: ‘રતનાભાઈ, ચા તૈયાર છે એ પીતા જાવ.’

નાગજીભાઇએ પણ સૂર પુરાવ્યો: ‘ભાઈ, ચાનું નામ પડ્યું છે એટલે પીને જ જા.’

જમની ચા લૈ બહાર આવી ને સૌએ ચા પીધી. પછી શંકર આણંદનો ફેરો કરવા ગયો.

એ બપોરે શંકરના ટ્રેક્ટરમાં પાટ્યો ને રતનાના ગાડામાં દૂધનાં ખાલી કેન ભરીને નાગજીભાઇની રજા લૈ રતનો, શંકર અને જુવાનિયાઓ વડિયા ઊપડ્યા. એ વડિયા પહોંચ્યા ત્યારે શંકરને ઘેર બધાં રાહ જ જોતાં જ  હતાં. વડિયામાંથી તો ફક્ત બે જ પાટ્યો મળી હતી વળી જરખડાથી નાગજી મોટાએ ચાર પાટ્યો મોકલી હતી બધી પાટ્યો ગોઠવીને છગન સુથારે સરસ મઝાનો મંચ તૈયાર કરી આપ્યો.

પછી એ મંચની ત્રણ બાજુએ મોદ્યો બાંધીને શણગારી દેવામાં આવ્યો. ગામમાંથી ગાદલાં માગી લાવીને મંચ પર પાથરી દીધાં ને ઊપર ચાદરો પથરાઈ ગઈ. ગામના પરભુ માળીએ હજારીના હારથી મંચને મહેંકતો કરી દીધો.

ચારે બાજુ આસોપાલવનાં તોરણ બાંધ્યાં, તોરણ પર રેવાએ તૈયાર કરેલાં ચાર ચિત્રો પણ લટકાવાઇ ગયાં. કોઇએ ઝાડનાં થડને કાગળનાં તોરણથી શણગાર્યાં, બે ઝાડવાં વચ્ચે પણ તોરણો લગાવી દીધાં, ને મંચ પર પાંચ છ ખુરસીઓ પણ ગોઠવી દીધી

આટલું કરતાં એક વાગ્યો, સૌ જમવા પોત પોતાને ઘેર ગયા. શંકરને ત્યાં તો રતનાની સાથે જરખડાના જુવાનિયાઓ પણ જમવાના હતા. અમરતબાએ રોટલા, દૂધ, માખણ, છાસ તૈયાર જ રાખ્યાં હતાં.

સૌ એ જમ્યા, શંકર અને બધા જુવાનિયાઓ તરત જ નીકળ્યા, રેવા અને અમરત રસોડું આટોપી  નીકળ્યાં.

ત્રણ વાગતાંમાં તો આજુબાજુનાં ગામથી ટોળે ટોળાં આવવા લાગ્યાં, સૌ પોત પોતાની રીતે મંડપની આજુબાજુ જગ્યા સોધી બેસવા માંડ્યાં.

બરાબર ચાર વાગે, નાગજીભાઇ જીપમાં મહેમાનોને લઈને આવ્યા. મુખ્ય મહેમાનમાં શિક્ષણ અધિકારી બમનજી હતા, પોલીસ વડા જાડેજા પણ જીપમાં સાથે હતા.

મનહર માસ્તરસાહેબ અને ક્રિસ્ટીનાબેનને બોલાવીને આવી ગયો. શંકર સૌને સ્ટેજ પર દોરી ગયો સૌ ખુરસી પર ગોઠવાયાં. આ દરમ્યાન ‘આઝાદી અમર રહો, બાપુ અમર રહો’ જય હિંદ’ વગેરે નારા ચાલુ જ હતા.

મનહરે બધાને શાન્તિ જાળવવા વિનંતી કરી. ને સભાનું કામ શરૂ થયું.

મનહરે શરૂઆત કરી: સૌ પહેલાં મંચ પર બેઠેલા સૌ મહેમાનોનું સ્વાગત કરીશું. કહેતાં મનહરે સૌ પ્રથમ મુખ્ય મેહમાન બમનજીસાહેબનુ હાર તોરાથી બહુ માન કર્યું. ત્યાર બાદ શંકરે જાડૅજા સાહેબને હાર પહેરાવ્યા. ત્યાર બાદ મનહરે માવજીભાઇને માસ્તર સાહેબનું માન કરવા વિનંતી કરી.

માવજીભાઇ ઊભા થયા ને બોલ્યા: ‘મને તમારા જેવું બોલતાં નહીં આવડે, મારે એટલું જ કહેવું છે કે વડિયા ગામ માસ્તર સાહેબનુ ખુબ ઋણી છે. હું હાર પેરાવી તેઓનું બહુમાન કરું છું.’ તાળીઓના ગડગડાટ.

શંકરઃ ‘હવે મારા બાપુ રૂડાભાઇ વડિયા ગામના પંચમુખી વાલજીકાકાને હાર પેહરાવશે.’ તાળીઓના ગડગડાટ.

શંકરઃ ‘હવે હુ નાગજીકાકાને હાર પેહરાવીશ તેઓશ્રીએ જરખડા રહીનેય આ લડત અને આ સમારોહમા ઘણી મદદ કરી છે.’ તાળીઓના ગડગડાટ સાથે લોકોએ એમને વધાવ્યા.

પછી મનહરે શરૂ કર્યું: ‘મુખ્ય મેહમાન શ્રી બમનજી સાહેબ, પોલીસવડા શ્રી જાડેજા સાહેબ, શ્રી માસ્તર સાહેબ, પૂજ્ય વડીલો, ભાઈઓ તથા બેનો, માસ્તર સાહેબ છેલ્લાં ૨૫ વર્ષથી વડિયા ગામને સેવા આપી રહ્યા છે.

‘આપ સૌ જાણો છો કે તેઓશ્રીની મહેનત શાળામાં પણ ઘણી છે. એમના આવ્યા પછી વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો છે વળી પોલ્સનનાં માપો આપણાં ગામોમાં શરૂ કરવામાં તેઓશ્રીની મેહનત ઘણી હતી.

‘એ આઝાદીની લડતમાં જોડાયા, એમણે ખાદી પેહરવાનું શરૂ કર્યુ, સરકારનો કોપ સહન કર્યો ને જેલમાં પણ ગયા. હવે વધારે સમય ન બગાડતાં માસ્તર સાહેબને વિનંતી કરીશ તેઓશ્રી આઝાદી અંગે આપ સૌને વિગતવાર સમજણ આપે.’

માસ્તર બોલવા ઊભા થયા એટલે સૈએ તેમને તાળીઓના ગડગડાટ સાથે વધાવ્યા.

માસ્તરઃ ‘માનનીય શ્રી બમનજી સાહેબ, શ્રી જાડેજા સાહેબ, પૂજ્ય વડીલો, ભાઈઓ તથા બેનો, વ્હાલાં વિદ્યાર્થીઓ અને બાળકો.

‘મારા જેવા સેંકડો દેશપ્રેમીની મેહનત ફ્ળી ને આજનો યાદગાર દિવસ પ્રાપ્ત થયો. હવે આપણી જ્વાબદારી વધી છે. આપણે જ આપણા દેશને સાચવવાનો છે. આપણે ગામડે ગામડે શાળાઓ ખોલવાની છે.

‘સરકારી દવાખાનાં પણ ખોલવામાં આવશે, ત્યાં સરકારી દાક્તર ૨૪ કલાક હાજર હશે, તાત્કાલિક સારવાર મળી શકે એવી ગોઠવણ પણ કરવામાં આવશે. બાળકો અને સગર્ભા બેનો માટે ફરતા દવાખાનાની સગવડ પણ વખત જતાં કરાશે, આ બધામાં જિલ્લા અને તાલુકાનાં મથકોએથી સંચાલન થશે.

આપણે જ સરકાર રચવાની છે. તેના પ્રતિનિધિયો પણ આપણે જનતાએ જ નક્કી કરવાના છે.

આપણે હવે ગોરા અમલદારો નીચે કારકુની નહિ કરવી પડે. આપણા પોતાનામાંના જ ઊચ્ચ અધિકારી બનશે. આવા અનેક ફાયદાઓ છે જેનો ધીરે ધીરે અમલ થશે અને તેની અસર ગામડે ગામડે જોવા મળશે.

‘હવે કોઇ ને પ્રશ્ન પૂછવા હોય તો હાથ ઊંચા કરી પૂછો.’

આ ભાષણ દરમ્યાન રેવા ને મંગુ કાનમા ગુસપુસ કરતાં હતાં. મંગુઃ ‘અલી રેવલી, પૂછ ને ગામમાં છોડીઓની નિહાળ ચ્યારે થશે?’

રેવા: ‘તું જ પૂછ ને!’

મંગુઃ ‘ના બૈ મને તો લાજ આવે છે. તું તો શંકરજીની વહુ ને શંકરજી આગળ પડતા, તારી અસર હારી પડે.’ રેવાએ હા ના કરતાં છેવટે હાથ ઊંચો કર્યો.

માસ્તરઃ ‘પૂછો, રેવાબેન?’

રેવાઃ ‘માસ્તર સાહેબ છોડીઓની નિહાળ ચ્યારે થશે કે છોડીઓનાં નસિબમાં કાયમ છાંણ વાસીદાં જ છે?’

માસ્તરઃ ‘સરસ સવાલ, ગાંધીબાપુ પોતે કન્યા કેળવણીમાં ખુબ માને છે એટલે ગામડે ગામડે કન્યાશાળાઓ શરૂ કરાશે. બેનો પણ ભાઈઓ જેટલી જ કેળવણી મેળવશે.’ તાળીઓના ગડાગડાટ.

માસ્તરઃ ‘બોલો છે કોઇને સવાલ?’

કોઈ આંગળી ઊંચી ના થઈ એટલે મનહરે સભા પૂર્ણ કરતાં કહ્યું: ‘હું સૌનો આભાર માનું છું. તમે સહુ ગામ વાસીઓએ આજનો આ સમારંભ ઉજવ્યો ને વક્તાને શાંતિથી સાંભળ્યા તે બદલ સૌ પ્રથમ તમારો આભાર. આ મંડપ ઊભો કરવામાં ને વ્યવસ્થા જાળવવામાં જે ભાઇ બેહનોએ મદદ કરી છે તે બધાનો આભાર માનું છું.

ને તાળીઓના ગડ્ગડાટ સાથે સભા સમાપ્ત થઈ.

This entry was posted in વેરાન હરિયાળી. Bookmark the permalink.