વેરાન હરિયાળી-૧૯ જયંતીભાઈ પટેલ

૧૯. ગાંધીબાપુ આશ્રમશાળા 

વડિયા, જરખડા અને એની ચારેય બાજુંનાં બારેય ગામ આઝાદી અને અમૂલ ડેરીનો પ્રતાપે આગળ આવી ગયાં હતાં. વળી એ બધાં ગામોને માસ્તર અને નાગજીભાઈની દોરવણી મળવાથી બીજાં ગામો કરતાં એ બધાં વધારે પ્રગતિ કરવા માંડ્યાં હતાં. આ ગામોમાં ગામસફાઈ માટે સ્યંસેવકોની ટુકડીઓ ઊભી થઈ ગઈ હતી એમણે સફાઈ ઉપરાંત અંધશ્રધ્ધા અને કુરિવાજો સામે પણ માસ્તરની દોરવણી મુજબ કાર્યક્રમો હાથ ધરવા માંડ્યા હતા.

આ સેવય માસ્તરે કન્યાકેળવણી ઝુંબેશ ઉપાડી હતી એને કારણે આ બધાં ગામોમાં છોકરીઓ પણ સારા પ્રમાણમાં નિશાળે જવા માંડી હતી. હવે માસ્તરે આ બધાં ગામો વચ્ચે એક હાઇસ્કૂલ શરૂ કરવાનું કામ હાથ ધર્યું હતું. એમને ખબર તો હતી જ કે વડિયા કે જરખડા કે બીજા કોઈ એક ગામની તો આ સાહસ કરવાની કે એને નિભાવવાની ગુંજાઈશ ન હતી. એટલે એમણે જરખડા, તરઘાટી અને વડિયાને ત્રિભેટે હાઇસ્કૂલ શરૂ કરવાનો વિચાર ત્રણેય ગામના મોવડીઓ આગળ રજૂ કર્યો.

ને સૌએ એમના આ વિચારને વધાવી લીધો. એ ત્રિભેટા ઉપરનાં ખેતરો દરેક ગામની સીમને છેવડેનાં હતાં એટલે એવાં મોંઘાં પણ ન હતાં. નાગજીભાઈનું એક અઢી વીઘાંનું ખેતર એ ત્રિભેટા પર જ હતું. એમણે એ ખેતર હાઇસ્કૂલ માટે દાનમાં આપવાની સંમતિ દર્શાવી. એટલે વડિયા એને તરઘાટીવાળાએ પણ એને અડોઅડ આવતી જમીનોવાળાને સમજાવીને કે ગામવતી એને જમીનની કિંમત આપવાની ગોઠવીને પોતાનાં ગામેથીય એટલી જમીનો અપાવી. આમ લગભગ દસ વીઘાં જમીન પર ગાંધીબાપુ આશ્રમશાળા શરૂ કરવાની વાતના શ્રી ગણેશ મંડાયા.

આ દરમિયાન જિલ્લા લોકલ બોર્ડની ચૂંટણી ઝઈ હતી ને નાગજીભાઈ એમાં ચૂંટાઈ આવ્યા હતો. માસ્તરે સરકારમાં આ માટે માગણી મૂકી ને નાગજીભાઈએ પોતાની વગ લગાડી એટલે સરકારમાંથીય આ શાળા માટેની મંજૂરી તાત્કાલિક મળી ગઈ. આ શાળામાં થોડે દૂરને ગામેથીય બાળકો ભણવા આવે એવું કરવું હોય તો ત્યાં એક છાત્રાલય પણ હોવું જોઈએ એવી માસ્તરે વાત વહેતી મૂકી. એ માટેના મકાનની વાત કરતાં પહેલાં તો એના નિભાવની વાત ગામલોકોએ જાણે ઉપાડી લીધી.

રૂડાએ કહ્યું: ‘એમાં રોજ જેટલાં શાકભાજી જોઈએ એ આણંદથી અમે અમારે ખરચે લઈને કાયમ છાત્રાલયમાં પહોંચાડીશું.’ 

નાગજી મોટા કહે: ‘બાર મહિને એમાં વાપરવાના પાંચ મણ ચોખા હું મોકલી આપીશ. આપણે છોકરાં છાત્રાલયમાં રહીને ભણે એવું કરવું હોય તો એમાં રહેવાની ને ખાવાની વ્યવસ્થા મફત કરવી જોઈએ.’ પછી તે જાણે બધાં ગામોમાંથી આવાં દાનનો પ્રવાહ વહેવા માંડ્યો. 

કોઈ કહે: હું ઘઉં આપીશ, તો કોઈ કહે: હું અઠવાડિયે એક દિવસ દૂધ આપીશ તો કોઈ કહે: હું અઠવાડિયામાં બે દિવસ તાજું દહીં આપી જઈશ.

માસ્તર કહે: ‘આટલા બધાની જરૂર નહીં પડે. પણ તમારા બધાંનાં નામ નોંધી રાખીશું ને જેમ જરૂર પડશે એમ ટહેલ નાંખીશું ત્યારે તમે એટલી વ્યવસ્થા કરી આપજો. પણ આપણે સ્કૂલ એને છાત્રાલય માટે મોટી રકમ જોઈશે. જો કે સરકારમાંથી પણ મોટી ગ્રાંટ મળશે તોય આપણે પચાસ હજાર જેટલા તો કરવા જ પડશે. 

પચાસ હજારની વાત સાંભળીને બધા ચમક્યા. પણ નાગજીભાઈએ પાંચ હજાર રૂપિયા પોતે આપવાની જાહેરાત કરી એટલે રૂડાએ બે હજાર, વનેચંદે એક હજાર, મગનભાઈએ એક હજાર લખાવ્યા. પછી તો ત્રણેય ગામમાંથી નાનીમોટી રકમની લખણી થવા માંડી. એમ કરતાં આંકડો વીસેક હજારે પહોંચ્યો. ત્યાં શંકર અને રતનાએ પોતાના ગામની દૂધમંડળીના ધર્માદા ફંડમાંથી બે બે હજાર આપવાની જાહેરાત કરી એટલે બીજાં ગામની દૂધમંડળીઓમાંથી પણ દાન લખાવા માંડ્યાં. આંકડો પાંત્રીસ હજારે પહોંચયો પણ એથી આગળ વધવાની જાણે કોઈ આશા ન રહી. 

તો નાગજીભાઈ કહે: ‘બાકીનું વખત જતાં થઈ રહેશે. આપણે એક વખત પ્લાન કરીને સરકારમાં મોકલીએ તો ખરા. ગામફાળો પાંત્રીસ હજાર આપણે શહેરની બૅંકમાં પહેલાં જમા કરાવી દેવો પડશે.

તો જુવાનિયાઓ કહે: ‘અમે ઘેર ઘેર ફરીને પચાસ પચાસ ને સો સો કરીને દરેક ગામમાંથી બે બે હજાર તો એકઠા કરી લાવીશું.’ ને એમની સાથે બધા તૈયાર થઈ ગયા.

આ બાજુ ફાળો થોડે થોડે બૅંકમાં જમા થવા માંડ્યો ત્યાં સરકાર તરફથી પંચોતેર હજારની રકમની ગ્રાન્ટ મળવાનો પત્ર આવી ગયો. સરકારમાન્ય કોન્ટ્રાક્ટરને શાળા ને છાત્રાલયનાં મકાનો બાંધવાનું કામ આપી દીધું ત્યાં શંકરે કોન્ટ્રાક્ટરની પાસે ઈંટો અને સીમેન્ટ વહેવાનું કામ માગી લીધું ને એના મહેનતાણાની રકમ શાળાને કામમાં પોતાના તરફથી દાન પેટે જમા આપવાનું ગોઠવ્યું. એનું જોઈને કેટલાક માણસોએ પાયા ખોદવાથી માંડીને ચણતર અને સુથારી કામમાં એ રીતે મજૂરી કામ કરવાનું પણ માગી લીધું.

   નાગજીભાઈ કહે: ‘જો બધા આ રીતે સહકાર આપશે તો ખૂટતી રકમ આપોઆપ ઊભી થઈ જશે.’

પછી તો જાણે કામને પાંખો આવી. એક તરફ મકાનો તૈયાર થવા માંડ્યાં તો બીજી તરફ માસ્તરે નવી ટર્મથી ધોરણ ૫, ૬ અને ૭ના વર્ગો શરૂ કરવાની વિધિ શરૂ કરી દીધી. એમણે ત્રણ ધોરણના ત્રણ શિક્ષકો પસંદ કરી લીધા. તો કારકુની કામ માટે મોટાના અવિનાશે માનદ વેતને કામ કરવાની તૈયારી બતોવી એટલે માસ્તરે આ ત્રણ ગામ તથા એની આજુબાજુનાં ગામોમાં ફરીને વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી શરૂ કરી દીધી.

બધાં ગામોમાંથી પાંચમા ધોરણ માટે તો ત્રીસ નામ થયાં પણ ધોરણ છઠ્ઠા અને સાતમા ધોરણ માટે પાંચ પાંચ જ નામ થતાં હતાં. માસ્તર કહે, એક વર્ષ તકલીફ પડશે પણ આવતા વર્ષથી તો આપણી શાળાના વિદ્યાર્થીઓથી જ છઠ્ઠાનો વર્ગ ભરાઈ જશે ને એના પછીને વરસે સાતમાનો. હવે આપણે કન્યાઓને ભણતી કરવાની વાત વિચારવાની છે. બધાં ગામોના આગેવાનો નક્કી કરો કે કોઈ પણ ગામમાંથી શાળાએ જવા લાયક દીકરી ભણ્યા વગરની ન રહે.

આ બધી વ્યવસ્થા ગોઠવાતી હતી ત્યાં ૩૧મી ઔક્ટોબર ને લાભપાંચમને દિવસે રેવાએ એક દીકરાને જન્મ આપ્યો. માસ્તરે જમનાંને કાનમાં એક શિખામણ આપી એટલે એણે ભત્રીજાનું નામ અમૂલ પાડ્યું ને ઘરમાં ને ગામમાં બધાંએ એ વધાવી લીધું. બધાંને ખબર હતી જ કે શંકરનાં પ્રતિષ્ઠા અને છત અમૂલને આભારી હતાં. 

***

ગાંધી બાપુ આશ્રમશાળાને શરૂ થયાને છ વરસ વીતી ગયાં છે. માસ્તરની કુનેહ અને ગામોના આગેવાનોની ધગસને કારણે શાળાની છાપ દૂર સુધી પ્રસરી ગઈ છે. દૂર દૂરને ગામેથી પણ વિદ્યાર્થીઓ આ શાળામાં આવવા માંડ્યા છે.

ચાલુ વરસથી તો આ શાળામાં મેટ્રિક સુધીના વર્ગો શરૂ થઈ ગયા છે. આ વરસે તો મેટ્રિકના અગિયારમા ધોરણમાં ફક્ત બાર જ વિદ્યાર્થીઓ છે. આવતા વરસે તો એમાં આ શાળામાંથી જ બે વિદ્યાર્થિનીઓ પણ આવવાની છે. હવે બહારથી પણ કન્યાઓ અહીં ભણવા આવે એ માટે માસ્તર કન્યાછાત્રાલય શરૂ કરવાની વેતરણમાં પડ્યા છે.

ગબો કોઈ ધંધામાં સ્થિર ન થઈ શકતાં દૂરને બીજે ગામ ચાલ્યો ગયો છે. વનેચંદ શેઠ પણ હવે પોતાની હાટડી તો સંભાળે છે પણ એમનો સ્વભાવ બદલાઈ ગયેલો લાગે છે. જો કે હજુ કોઈ ગરજાઉ માણસ મળી જાય તો એનો અંગુઠો પોતાના ચોપડામાં પડાવી લેવાનું ચૂકતા નથી.

સંપૂર્ણ

This entry was posted in વેરાન હરિયાળી. Bookmark the permalink.

3 Responses to વેરાન હરિયાળી-૧૯ જયંતીભાઈ પટેલ

  1. pravina says:

    Wonderful story. Ending part is very well done.
    jay shree krishna

  2. jayesh panseriya says:

    nice story

Comments are closed.