પ્રભુને પત્રો – હરીન્દ્ર દવે

પ્રભુને પત્રો – હરીન્દ્ર દવે

[ જાણીતા લેખક અને પત્રકાર શ્રી હરીન્દ્રભાઈ દવેના પુસ્તક ‘શબ્દ ભીતર સુધી’
(આવૃત્તિ : 1992)માંથી સાભાર….]

*[1] હે પ્રભુ, તમને લખવાનું મન થાય તો…..*

*અક્ષર પુરુષોત્તમ મંદિરના સંત સાધુ આનંદજીવનદાસે મારા હાથમાં એક પરબીડિયું
મૂક્યું અને કહ્યું : ‘અમે દર રવિવારે મંદિરમાં બાળકોનું મંડળ ચલાવીએ છીએ. એક
રવિવારે નક્કી કર્યું કે દરેક બાળક પોતાના મનમાં ઊગે એવી પ્રાર્થના લખીને લાવે.
નાનાં બાળકો આમ તો તેમને શીખવવામાં આવે એ પ્રાર્થના મધુર રાગે ગાતાં હોય છે.
બીજાઓ કહે તે બોધ સાંભળે છે, પણ તેમને પોતાને ભગવાનને સંબોધીને કંઈક કહેવાનું
પ્રાપ્ત થાય તો શું કહે એનો ખ્યાલ આમાંથી આવે છે. બાળકો જે પ્રાર્થના રચીને
લાવ્યાં તેની ઝલક આ કાગળમાં છે.’*

પ્રયોગની દષ્ટિએ મને આ વાત ગમી. માત્ર બાળકની જ ક્યાં વાત, આપણે પણ પ્રભુ સાથે
આપણે કરવી જોઈએ એ પ્રાર્થના ક્યાં કરીએ છીએ ? આપણી પ્રાર્થના પણ ક્યારેક તો
પરંપરાગત શુકપાઠથી વધારે નથી હોતી. પ્રાર્થનાના શબ્દો પરિચિત મોટાભાગે કંઠસ્થ
હોય છે. એ દરેક શબ્દનો અલગ અલગ અર્થ પણ ખબર હોય છે, છતાં પ્રાર્થનાનો અર્થ
આપણને સમજાતો નથી. પરંતુ આપણે પોતે ભગવાન સાથે કઈ રીતે વાત કરવી તે નક્કી કરીએ
ત્યારે સમગ્ર ભાષા અને સંદર્ભ બદલાઈ જાય છે. આપણે આપણા સ્વજન, પ્રિયજન કે
સ્નેહી-સંબંધી સાથે વાત કરીએ ત્યારે શું બોલીએ છીએ એ વિશે સભાન હોઈએ છીએ. આપણા
શબ્દો અને સામી વ્યક્તિના પ્રતિભાવના શબ્દો આપણે બરાબર સમજીએ છીએ. ગોખેલી
પ્રાર્થના ઉચ્ચારવા કરતાં જાતે રચેલી પ્રાર્થનાનું એક વાક્ય ઘણો મોટો પ્રભાવ
સરજી શકે. આ સંદર્ભમાં આનંદજીવનસ્વામીએ આપેલી પ્રાર્થનાઓ વાંચી. આ પ્રાર્થનાઓ
પંદર વરસની નીચેનાં વયજૂથનાં અને મોટે ભાગે આઠ વરસથી ઉપરનાં બાળકો-કિશોરોએ
લખેલી છે. આમાંની પ્રથમ પ્રાર્થના છે :

*“હે પ્રભુ, તમને લખવાનું મન થાય તો હું શુભ કામો કરી શકું તેવી રેખા મારા
હાથમાં લખી આપો.”*

ભગવાનને કદાચ લખવાનું મન થાય તો એ શું લખે ? પ્રત્યેકની કલ્પનાનો આ વિષય હોઈ
શકે. પરંતુ અહીં આ બાળક તો પોતાની હસ્તરેખા લખવાનું – હાથમાં એક રેખા દોરવાનું
કામ ભગવાનને સોંપે છે. એ ભગવાન પાસે લક્ષ્મીની, આરોગ્યની કે આયુષ્યની રેખા માટે
માગણી નથી કરતો, પરંતુ ‘શુભ કામો કરી શકું’ એ માટેની રેખા લખવાનું કહે છે. માટે
જો ભગવાનને લખવાનું કહેવું હોય તો શું કહું ? અત્યારે તો એટલી જ પ્રાર્થના કરી
લઉં છું કે હું હાથમાં કલમ લઉં ત્યારે તું તારી ગતિ આપજે. એટલે જે કંઈ લખાય
તેનો યશ-અપયશ તને જ આપી શકું. એક બીજા બાળકે આ પ્રાર્થના રચી છે :

*“હે પ્રભુ, તમે બધાને બુદ્ધિ આપો છો, તો સાથે સાથે ઠોઠને પણ બુદ્ધિ આપો.”*

ઘણી મોટી વાત અહીં બાળકે માગી લીધી છે. સૌ કોઈને પ્રભુ બુદ્ધિ આપે છે, છતાં ઠોઠ
છોકરાઓ કેમ જોવા મળે છે ? એમને પ્રભુ કેમ બુદ્ધિ નથી આપતા ? ‘બધાને’ શબ્દ આ
પ્રાર્થનામાં ખૂબ જ મહત્વનો છે. બાળકે કદાચ સહજ રીતે લખેલો શબ્દ છે, પણ એમાં
ફરિયાદનો સૂર છે. આ લખનાર બાળક નક્કી ઠોઠ નથી, એને કદાચ કોઈ ઠોઠ સાથીદારની મનની
સ્થિતિથી અનુકંપા જાગી હશે અને એણે આ પ્રાર્થના લખી હશે. એવા જ બીજા એક બાળકે
બહુ સુંદર પ્રાર્થના કરી છે :

*“મારી આટલી જ પ્રાર્થના છે કે મને આપના પાંદડામાં રહેવાની જગ્યા આપજો.”*

પ્રભુ તો અશ્વત્થ વૃક્ષ જેવા છે : એના પાંદડામાં આપણે રહી શકીએ – એમના આશ્રયે
આપણે રહી શકીએ તો પછી વધુ શું માગીએ ? પાંદડામાં સૂતેલા નંદકિશોરની છબી જોઈને આ
બાળકને વિચાર આવ્યો હશે ? પાંદડામાં રહેવાની જગ્યા માગતાં નમ્રભાવે કેટલું બધું
માગી લેવાયું છે ? બાળકોની બીજી કેટલીક પ્રાર્થનાઓ કોઈ પણ ટીકા કે ટિપ્પણ વિના
જ આપી દઉં છું. દરેકમાં હૃદયની કોઈક આરત હોય છે.

*[1] “હે ભગવાન, તું જ્યારે બુદ્ધિની વહેંચણી કરે ત્યારે વચ્ચે ચારણી રાખજે.”
[2] “આ વિશ્વરૂપી યંત્રમાં એક સ્ક્રૂ તરીકેની મને અપાયેલી કામગીરી સારી રીતે
બજાવી શકું એવું બળ આપજો.”
[3] “આકાશ કેટલું ઊંચું છે; તેટલા જ મારા વિચાર ઊંચા બનાવજે.”*

હજી ઘણાં બધાં પ્રાર્થનાવાક્યો મને અપાતાં હતાં. નવાઈની વાત તો એ છે કે આ
બાળકોને પોતાનું નામ આગળ કરવાનીયે ખેવના નથી. શક્ય છે કે કોઈ વાક્ય તૈયાર
કરવામાં તેઓએ માતા-પિતાની સહાય લીધી હોય. પણ કેટલાક તો પુખ્ત વયના માણસના
દિમાગમાં પ્રવેશી જ ન શકે એટલા સુંદર વિચારો છે. આકાશ જેટલા ઊંચા વિચારની
પ્રાર્થના આવી જ છે. એક પ્રાર્થનામાં જગતને ઝાડરૂપે કલ્પીને ભગવાનને કહેવાયું
છે કે, ‘ખરાબ પાંદડાં ઊગે તો તું એને ખરાવી નાખજે અને બીજા નવાં પાંદડાં
ઉગાડજે…’

મેં વર્ષો પૂર્વે એક સૂફી બોધકથા વાંચી હતી. એક રાજાએ ગ્રીસના તથા ચીનના
ચિતારાઓને બોલાવ્યા. બંનેને કહ્યું : ‘મારા આ વિશાળ ખંડની સામસામી દીવાલો પર
અદ્દભુત ચિત્રો ચીતરાય એવું હું ઈચ્છું છું. બંને દેશના ચિતારાઓએ પોતપોતાની
દીવાલ આડે પડદો રાખીને કામ કરવું શરૂ કરી દીધું. એકાદ વરસ પછી બંને ચિતારાઓએ
રાજાને કહ્યું કે અમારું કામ પૂરું થયું છે. રાજા સૌપ્રથમ ચીની કલાકારોની દીવાલ
તરફ ફર્યો. દીવાલ પરનો પડદો હટ્યો કે રાજા સ્તબ્ધ થઈ ગયો. ચીની કલાકારોએ પોતાની
કમાલ પૂર્ણપણે પ્રગટ કરી હતી. રાજાને થયું કે આથી સારી કલાકૃતિ હવે અસંભવિત છે.
હવે ચીની કલાકારોની દીવાલ ખુલ્લી હતી. ગ્રીક કલાકારોએ પોતાની દીવાલ પરનો પડદો
ખૂબ નજાકતથી ખોલ્યો. રાજા આફરીન પોકારી ગયો. આમ જુઓ તો આ કલાકારોએ દીવાલને
ઘસીને ચકચકિત કરી હતી, પણ એટલી હદે એને ઘસીને સરસ કરી હતી કે સામી દીવાલ પરનું
ચીની કલાકારોનું ચિત્ર એમાં પ્રતિબિંબિત થતું હતું અને એનાથી એ ચિત્ર અનોખી
ખૂબી સાથે પ્રગટ થતું હતું. એક બાળકે એની કાલીઘેલી ભાષામાં પ્રાર્થના કરી છે,
જે સાંભળી મને ઉપરની કથા યાદ આવી ગઈ. મન સ્વચ્છ હોય તો એમાં પ્રભુની અદ્દભુત
સૃષ્ટિનું પ્રતિબિંબ ઝીલી શકાય એ ભાવની જ કથા ઉપર છે – પ્રાર્થનામાં પણ એ જ ભાવ
છે : *“હે પ્રભુ, અમારાં મન સ્વચ્છ રાખજો, જેમ કોઈ લાદી ચમકે એમ….”*

*[2] આ વિશ્વાસ ચિરંતન બને તો…….*

આપણે બાળકો સાથે ગમે એટલું રહીએ તો પણ તેઓને પૂરેપૂરા જાણી શકતા નથી. એમનાં
ચિત્તમાં જે વિચારો જાગે છે એ ક્યારેક તો વડીલોને પણ સ્તબ્ધ કરી દે તેવા હોય
છે. એક વાર ‘પ્રવાસી’ની સાપ્તાહિક પૂર્તિમાં અક્ષર પુરુષોત્તમ મંદિરની
બાળસભાનાં બાળકોએ લખેલી પ્રાર્થનાની છૂટક-ત્રુટક પંક્તિઓ આપી હતી ત્યારે
વાચકોના પ્રસન્ન અને આશ્ચર્યભર્યા પ્રતિભાવો મળ્યા હતા. બાળક કેટલી હદ સુધીનું
વિચારી શકે છે તેનો અણસાર એમાંથી સાંપડતો હતો. એ લેખ વાંચ્યા પછી મારા મિત્ર
દિનકર પારેખે ‘ચિલ્ડ્રન્સ લેટર્સ ટુ ગોડ’ (પ્રકાશક : કોલીન્સ – લંડન) નામની એક
પુસ્તિકા મને મોકલી હતી. આ પુસ્તિકામાં બાળકોના જ હસ્તાક્ષરમાં બાળકોએ પ્રભુને
સંબોધીને લખેલા પત્રો પ્રગટ કરાયા છે. પ્રભુને પત્ર લખવો એ બાળકોને મન સમય પસાર
કરવાનો વ્યાયામ નથી. તેઓનું મન હજુ સંશયના ચકરાવે ચડ્યું હોતું નથી. તેઓ પત્ર
લખે છે ત્યારે આ પત્ર ભગવાનને ક્યારેક પહોંચશે જ એવી શ્રદ્ધા પણ હોય છે. આ
નાનકડી પુસ્તિકા બાળકોની સમક્ષ ભગવાનનો વિચાર કઈ રીતે ઊપસે છે એ સ્પષ્ટ કરવામાં
મદદરૂપ થાય છે. આપણે થોડાંક ઉદાહરણ જોઈએ :

*‘વહાલા ભગવાન,
ગયા અઠવાડિયે ત્રણ દિવસ સુધી વરસાદ પડ્યો. મને થયું કે નોહાની હોડી જેવો ઘાટ
થશે, પણ એમ ન થયું. જે થયું એ સારું જ થયું. હું ચિંતામાં હતી કે તમે તો નોહાની
હોડીમાં દરેક વસ્તુ બેની સંખ્યામાં જ લઈ શકો અને અમારા ઘરમાં ત્રણ બિલાડી છે.
આવજો ત્યારે…..
– લિ. ડોના.’*

બાળકોને ભીડ પડે છે ત્યારે તેઓ પણ ભગવાન પાસે ધસી જતાં હોય છે. એક છોકરીનો
હૃદયસ્પર્શી પત્ર છે. એની શું મુશ્કેલી છે એનો અણસાર પણ આ બે લીટીના પત્રમાં
ક્યાંય આવતો નથી પણ એ પત્ર જો ભગવાનને પહોંચે તો તત્કાળ ‘ગરુડે ચડીને ગિરધારી’
આવ્યા વિના રહે નહીં. પત્ર આ મુજબ છે :

*‘વહાલા ભગવાન,
તમે સાચેસાચ છો ? લોકો એ માનતા નથી. પણ તમે ખરેખર તમે હો તો હવે જલદી કંઈક કરો
તો સારું.
– લિ. હેરિયેટ એન.’*

ક્યારેક આ બાળકોને પ્રભુમાં શંકા પડતી હોય છે. અને આવી શંકા કરવી એ પાપ છે એવું
તેઓને શીખવવામાં આવ્યું હોય છે. હવે પછીના પત્રનો સંશય એ બાળકોનો પોતાનો હશે કે
ખરેખ બીજા કોઈનો ?
*‘વહાલા શ્રીમાન ભગવાન,
તમારામાં ન માનતા લોકો વિશે તમને કેવી લાગણી રહે છે ? કોઈ બીજું આ જાણવા માગે
છે.
– તમારો મિત્ર નીલ.’*

વળી એક છોકરીનો પત્ર છે :

*‘વહાલા ભગવાન,
છોકરાઓ છોકરીઓ કરતાં વધુ સારા હોય છે ? હું જાણું છું કે તમે છોકરા છો છતાં
ન્યાયી જવાબ આપવા પ્રયત્ન કરજો.
– લિ. સિલ્વિયા.’*

નિયમિત રીતે દેવળમાં જતો એક છોકરો બે અઠવાડિયાની રજામાં બહારગામ જાય છે ત્યારે
ભગવાનને આવો કાગળ લખે છે :

*‘વહાલા ભગવાન,
અમે શુક્રવારથી બે અઠવાડિયાંની રજા પર જઈએ છીએ. એટલે અમે દેવળમાં નહીં આવી
શકીએ. હું આશા રાખું છું કે અમે પાછા ફરીએ ત્યારે તમે ત્યાં જ હશો. તમે ક્યારે
રજા લેતા હો છો ? આવજો. – લિ. ડોની.’*

જર્મન કવિ રિલ્કેએ મનુષ્ય જીવે છે ત્યાં સુધી ઈશ્વરની હયાતિ છે એમ સૂચવતું
સુંદર કાવ્ય લખ્યું હતું. એક છોકરાને આથી જ જુદા જ અંતિમ પરનો વિચાર આવ્યો અને
એ વિચારને આ રીતે મૂકે છે :

*‘વહાલા ભગવાન,
તમે મૃત્યુ પામશો ત્યારે બધું કેવું લાગે ? મને કોઈ એ કહેતું નથી. મારે તો
માત્ર જાણવું છે. મારે કંઈ એવું કરવું નથી.
– લિ. તમારો મિત્ર માઈક.’*

આ બાળકોના પત્ર ટાંકતા જઈએ તો પાર ન આવે. છતાં એક વધુ પત્ર :

*‘વહાલા ભગવાન,
મને આ વસ્તુનો ખપ છે :
એક નવી સાઈકલ
ત્રણ નંબરનો કેમેસ્ટ્રી સેટ
એક કૂતરો
ફિલ્મ ઉતારવાનો કેમેરા
મને ગમતો બેઝબોલનો ખેલાડી.
તમે આ બધું ન મોકલી શકો તો એમાંથી વધુમાં વધુ મોકલશો તો મને ગમશે.
– લિ. તમારો એરીક. (તા.ક: હું જાણું છું કે સાન્તાકલોઝ જેવું કંઈ નથી.)’*

આ બાળકનો સાન્તાકલોઝ વિશેનો મરમ ભાંગી ગયો છે પણ ભગવાન વિશેની શ્રદ્ધા તૂટી
નથી. બાળકોના દિમાગમાં ભગવાન તેમના સૌથી વધુ વાસ્તવિક આકારમાં બિરાજતો હોય છે.
યોગીઓ અને સાધકો જે વર્ષોની સાધનામાં નથી કરી શકતા એ ક્યારેક નાનો બાળક એક
ચિત્કાર માત્રથી કરી શકે છે. બાળકોના ઈશ્વર પરના આ પત્રો દઢ વિશ્વાસથી લખાયા
છે. મોટા ભાગનાં બાળકોને ખાતરી છે કે ઈશ્વર છે અને તેના સુધી આ પત્ર પહોંચવાનો
છે. આ બાળકો મોટાં થાય ત્યારે આપણે જ તેઓના એ વિશ્વાસને દઢ કરવાને બદલે તેના
ચૂરેચૂરા કરી નાખીએ છીએ. આ વિશ્વાસ અચલ રહે ત્યારે જ કદાચ ધ્રુવ જેવાં બાળકો
સર્જાતાં હશે.

Email courtsey- Rekhaaben Sindhal

This entry was posted in received Email, surfing from web. Bookmark the permalink.

One Response to પ્રભુને પત્રો – હરીન્દ્ર દવે

  1. pragnaju says:

    સૃષ્ટિનું પ્રતિબિંબ ઝીલી શકાય એ ભાવની જ કથા ઉપર છે – પ્રાર્થનામાં પણ એ જ ભાવ
    છે : *“હે પ્રભુ, અમારાં મન સ્વચ્છ રાખજો, જેમ કોઈ લાદી ચમકે એમ….
    યાદ
    એકવાર ગાંધીજી શાંતિ નિકેતનમાં વિસામો ફરમાવી રહ્યા હતા. દરરોજ સાંજે ગાંધીજી અને રવિન્દ્રનાથ ટાગોર
    ચાલવા નીકળતા. એકવાર ગાંધીજી તૈયાર થઈ ટાગોરજીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. થોડા મોડા પડતા ટાગોરજી
    આવી પહોંચ્યા અને ગાંધીજીએ આદત સે મજબૂર ટાગોરને રિમાંડ પર લીધા…કેમ મોડા પડ્યા…વગેરે વગેરે.
    ટાગોરે શાંત ચિત્તે જવાબ આપ્યો કે હું કાંસકીથી માથાનાં વાળ અને દાઢી સરખી કરતો હતો તેથી થોડું મોડું થયું.
    ગાંધીજી કહે કે આપણે તો હવે બુઢ્ઢા થયા વાળ સરખા ના કરો તોય ચાલે. ટાગોર કહે ઘરની બહાર નિકળીએ તો
    વ્યવસ્થીત થઈને નિકળવું જોઈએ. જો લઘરવઘર નિકળીએ તો તે પણ એક પ્રકારે હિંસા જ છે.
    લઘરવઘર ચહેરો કોને ગમે ?

Comments are closed.